Caravaggio

Portret door Ottavio LeoniPortret van Caravaggio door Ottavio Leoni.
(klik hier voor groter formaat)

Michelangelo Merisi di Caravaggio was een Italiaanse renaissanceschilder die werd geboren in het Noord-Italiaanse plaatsje Caravaggio, nabij Milaan, op 25 september van het jaar 1571. Tijdens zijn leven schilderde hij voornamelijk in Rome, Napels, Malta en op Sicilië. Behalve door zijn uitmuntende schilderskunsten, stond Caravaggio bekend als querulant die weinig op had met het gezag. Daarvan is echter weinig terug te vinden in zijn schilderswerk. Het was een schilder die weigerde te produceren wat het publiek van hem verlangde en wat men gewend was: ideale schoonheid, perfecte proporties en een klassiek decorum. Caravaggio was meer op zoek naar zuiverheid en oude waarden. Mensen van de straat, misdadigers, hoeren en arbeiders met ruwe handen en vuile voeten, vormden de inspiratie voor de personen die hij schilderde. In de 18 jaar dat Caravaggio als schilder actief was, produceerde hij buitengewoon veel schilderijen. Dit was nodig omdat in Italië in een heel korte periode heel veel grote kerken werden gebouwd. Deze moesten natuurlijk gevuld worden met het nodige schilderwerk. Momenteel zijn er nog slechts tachtig van de werken van Caravaggio bekend.

Op Malta is Caravaggio vooral beroemd vanwege het schilderij The beheading of Saint John the Baptist (De onthoofding van Johannes de Doper), welke in het oratorium van de Sint John's Co-Kathedraal in Valletta te bewonderen is. Andere werken van de schilder zijn onder meer te bezichtigen in de Uffizi in Florence, de National Gallery in Londen, het Louvre in Parijs en het Prado in Madrid.

Caravaggio stierf zonder familie en zonder leerlingen of atelier. Daardoor was er niemand die zijn documenten en nalatenschap kon beheren. Bekend is dat het leven van de schilder met schandalen was omgeven, waardoor veel mensen hem maar al te graag wilden vergeten. De periode waarin Caravaggio leefde, was buitengewoon woest. Geweld en drankmisbruik liepen daardoor als een rode draad door zijn veelbewogen leven. Hij zou homoseksueel geweest zijn en zich daarnaast tegoed hebben gedaan aan prostituees. Hij ging, gewapend met een degen, altijd met een knecht over straat en was voortdurend op zoek naar ruzie.

In de periode dat Caravaggio in Rome schilderde, kreeg hij het aan de stok met ene Ranuccio Tomassoni; de leider van een gewapende groep. Nadat ze op een dag in mei van het jaar 1606 samen een stukje geroeid hadden, kregen ze tijdens een potje tennis ruzie om een prostituee. Tijdens de confrontatie smeet Caravaggio zijn rivaal op de grond en stak hem, al dan niet per ongeluk, in het kruis, waarna Tomassoni overleed. Omdat er hierna een prijs op zijn hoofd werd gezet en hij wilde ontkomen aan zijn straf, dook Caravaggio een poosje onder om even later weer op te duiken in Napels, wat buiten de jurisdictie van Rome lag. Vanuit Napels vertrok hij in het jaar 1607 naar Malta om in opdracht van de Maltezer ridders een altaarschilderij van Johannes de Doper te maken. In juli van het jaar 1608 werd hij tot ridder geslagen. Lang heeft hij daarvan niet mogen genieten, want naar aanleiding van een volgende vechtpartij, waarbij hij een hoger geplaatste ridder uitschold en vernederde, werd hij aan het eind van datzelfde jaar uit de ridderorde gezet en gevangengenomen. Hij wist te ontsnappen en reisde naar Syracuse en van daar naar Messina en Palermo om uiteindelijk terug te keren naar Napels. Hier raakte hij wederom betrokken bij vechtpartijen. Hij maakte veel vijanden en ook de Maltezer ridders wier eer hij geschonden had, wilden hem dood hebben. Caravaggio sliep daarom in die tijd altijd gekleed en gewapend en was altijd bang gevangen genomen te worden. Tijdens een ruzie in een herberg, werd hij met een mes in het gelaat gestoken. Hierdoor raakte het gezicht van Caravaggio onherkenbaar verminkt.

Vlak voor zijn dood schilderde Caravaggio een schilderij om via kardinaal Scipione Borghese te Rome om een pardon voor zijn daden te vragen. In dit schilderij toont hij David met het afgehakte hoofd van Goliath. Het ontzielde hoofd, de verwrongen mond in een laatste schreeuw bevroren, is een zelfportret. Hiermee presenteerde Caravaggio zich als iemand die weet dat hij schuldig is, maar om clementie vraagt. Die clementie kwam niet meer op tijd, want Caravaggio stierf uiteindelijk, compleet berooid op 18 juli van het jaar 1610 waarschijnlijk aan een zonnesteek, die hij letterlijk op het strand opliep, terwijl hij verzwakt was door loodvergiftiging en syfilis, bij aankomst in het Toscaanse plaatsje Porto Ercole. Na zijn dood verdween Caravaggio in de anonimiteit, totdat zijn werk in de tweede helft van de twintigste eeuw werd herontdekt. Pas 400 jaar na zijn dood, in 2010 dus, werd het vermoedelijke graf van de schilder teruggevonden door Italiaanse wetenschappers in Porto Ercole.

Tijdens zijn leven was Caravaggio zeer invloedrijk. Hij veranderde de manier waarop geschilderd werd in heel Europa. Caravaggio droeg veel bij aan het theologische debat van die tijd. Zijn manier van schilderen was erg natuurgetrouw, met dramatische licht- en schaduweffecten (clair obscur) en volkse figuren. Hij creëerde een religieus of mythologisch getint drama of theater op het doek en probeerde de hoofdrolspelers er op een zo natuurlijk mogelijk wijze in te plaatsen. Om dat te accentueren maakte hij op indrukwekkende wijze gebruik van ongewone perspectieven, licht en schaduw, waardoor de perfecte compositie ontstond. Tevens gaf hij veel aandacht aan schijnbare kleinigheden. Gebruiksvoorwerpen en kleding in details zijn in de schilderijen vaak vies, rot, versleten of kapot. Bekende schilders als Peter Paul Rubens, Rembrandt van Rijn en Johannes Vermeer lieten zich in hun werken onder meer inspireren door Caravaggio.

De onthoofding van Johannes de Doper

The beheading of Saint John the BaptistThe beheading of Saint John.
(klik hier voor groter formaat)

Het schilderij 'De onthoofding van Johannes de Doper' is een monumentaal werk en volgens velen het beste schilderij dat in de gehele zeventiende eeuw gemaakt is. Het schilderij geeft een gebeurtenis beschreven in de Bijbel weer: de uiteindelijke onthoofding van Johannes de doper in het fort Machaerus, dat in het westen van het huidige Jordanië zou hebben gestaan.

De reden voor de onthoofding lag nogal gecompliceerd. Johannes zat vast vanwege het feit dat hij Herodus Antipas berispt had, omdat die scheidde van zijn vrouw en een affaire had met Herodias; de vrouw van zijn broer. Op de verjaardag van Herodus danste de verleidelijke dochter van Herodias, Salomé voor Herodus en zijn gasten. Dit deed zij zo goed dat Herodus haar, toen hij eenmaal dronken was, alles beloofde wat zij maar wilde hebben. Salomé vroeg haar moeder Herodias om raad. Die zei dat ze het hoofd van Johannes de Doper op een schaal moest eisen. En zo geschiedde.

Op het schilderij staat een gespierde beul afgebeeld. Deze steekt met de ene hand zijn bebloede mes in het holster achter zijn rug en raapt met de andere hand het hoofd van Johannes de Doper aan de haren van de grond op. De zojuist onthoofde Johannes de Doper ligt met zijn handen op de rug gebonden, gekleed in een felrode mantel op de grond. De hoofdrolspelers in het tafereel staan er in een halve cirkel omheen. Een strenge cipier wijst gebiedend de schotel in de handen van een dienares aan waarop de beul het hoofd dient neer te leggen, terwijl een andere dienares vertwijfelt met de handen naar het hoofd grijpt. Op de achtergrond staat de gevangenis afgebeeld. Van achter een getralied raam kijken twee gevangenen verbijsterd toe naar hetgeen wellicht ook hun lot zal zijn.

'De onthoofding van Johannes de Doper' was het enige schilderij dat Caravaggio in zijn leven signeerde. Deskundigen denken dat hij daarmee aangaf zelf ook graag als martelaar te willen sterven.

In het jaar 1991 werd het schilderij beschadigd. Een geesteszieke maakte een twee meter lange inkerving onder in het schilderij. In het Italiaanse Florence werd het schilderij opgeknapt en gerestaureerd. Nadat het in datzelfde jaar de Europese top in Florence opluisterde, is het weer teruggebracht naar Valletta, waar het nu nog steeds hangt.

Caravaggio in Nederland

Het werk van Caravaggio was in zijn tijd erg vernieuwend en spectaculair. Hierdoor trok het de interesse van kunstschilders in geheel Europa. Tussen 1600 en 1630 waren er in Rome ruim 2700 kunstenaars geregistreerd. Onder hen bevonden zich 572 buitenlanders. Allen lieten zij zich inspireren door dezelfde werken. Vanuit Nederland trokken voornamelijk vanuit het destijds erg katholieke Utrecht schilders naar Rome. In hun werk lieten Utrechtse Caravagisten, als Dirck van Baburen, Jan van Bijlert, Hendrick ter Brugghen, Gerrit van Honthorst en Matthias Stom, zich vervolgens sterk beïnvloeden door Caravaggio.

Hoewel het werk van Caravaggio ook in Nederland bijzonder wordt gewaardeerd, wordt er geen enkel werk van de schilder permanent tentoongesteld in het land. In het Rijksmuseum te Amsterdam bijvoorbeeld is wel ruimte ingericht voor schilderijen die tot de stroming Caravaggisme behoren, maar hangt geen werk van Caravaggio zelf. Wel worden voor tentoonstellingen soms stukken geleend. Voor de tentoonstelling Utrecht, Caravaggio en Europa in het Centraal Museum te Utrecht (16 december 2018 t/m 24 maart 2019), geeft het Vaticaan het werk De graflegging van Christus in bruikleen. Tevens wordt het werk Mediterende Hieronymus uit het Monasterio de la Virgen de Montserrat tentoongesteld, naast de werken van de Utrechtse Caravaggisten en andere Europese schilders die dezelfde stroming volgden.

Tussen 11 oktober en 8 december 2011 was het werk Een jongen gebeten door een hagedis in de Galerij Prins Willem V te Den Haag te bewonderen. Het, uit de National Gallery te Londen geleende werk, vormde destijds een enorme publiekstrekker.

In 2006 werd in het Van Gogh Museum te Amsterdam de tentoonstelling Rembrandt-Caravaggio gehouden ter gelegenheid van het Rembrandt 400-themajaar. De tentoonstelling over de twee grootste kunstenaars van de Gouden Eeuw, trok maar liefst 400.000 bezoekers. Grappig is dat Caravaggio in de achttiende eeuw de 'Rembrandt van Italië' genoemd werd en Rembrandt, op zijn beurt, werd de 'Caravaggio van het volk benoorden de Alpen' genoemd. Aangezien Caravaggio vier jaar na de geboorte van Rembrandt stierf, hebben ze elkaar nooit in levenden lijve ontmoet.

The English Patient

In het bekende boek 'The English Patient' van Michael Ondaatje wordt ook een rol gespeeld door een persoon met de naam Caravaggio. Op het eerste gezicht hebben beide Caravaggio's weinig overeenkomsten met elkaar. Toch vormde de schilder wel degelijk de inspiratie voor de figuur die in het boek een spion en dief speelt. Beide personen hebben het instinct van iemand op de vlucht, ontberen intimiteit, maar hebben wel de nijging in de schaduw te staan en te observeren.



Google